Java-ya giriş

// 1.1

Televizor pultundan dünyanın serverlərinə

Zaman xəttində bir il seçin və ya hekayəni ox düymələri ilə addım-addım izləyin.

// 1.2

James Gosling — Java-nın atası

1995-ci ildə Sun yeni dili The Java Language: A White Paper sənədində on bir məşhur sifətlə (buzzwords) təsvir etdi. Hər birinin o vaxt və bu gün nə demək olduğunu görmək üçün üzərinə klikləyin.

“Java — sadə, obyektyönümlü, şəbəkəyə uyğun, interpretasiya olunan, etibarlı, təhlükəsiz, arxitekturadan asılı olmayan, portativ, yüksək məhsuldar, çoxaxınlı, dinamik dildir.”

// 2.1

Java həm dil, həm də platformadır

Java ümumi təyinatlı, statik tipli, obyektyönümlü proqramlaşdırma dilidir. Kodunuz bayt-koda (bytecode) kompilyasiya olunur, bayt-kod isə Java Virtual Machine (JVM) üzərində icra olunur.

// 2.2

Java bu gün harada işləyir

Siz hər gün Java ilə işləyən sistemlərdən istifadə edirsiniz, sadəcə adətən bunu görmürsünüz.

// 2.3

Java JavaScript deyil

Adların oxşarlığı 1995-ci ildə Netscape ilə Sun arasında bağlanmış marketinq razılaşmasının nəticəsidir. Dillər isə tamamilə fərqlidir. Belə bir zarafat var: Java JavaScript-ə nə qədər bənzəyirsə, xal da xalçaya o qədər bənzəyir.

// 2.4

Hər altı aydan bir yeni Java

2018-ci ildən bəri hər mart və sentyabr ayında yeni versiya çıxır. Hər iki ildən bir onlardan biri LTS (long-term support, uzunmüddətli dəstək) olur: illər boyu yeniləmələr alır, ona görə də şirkətlər production-da LTS versiyalarından istifadə edir. Nə əlavə etdiyini görmək üçün versiyanın üzərinə klikləyin.

// 3.1

Kodu işə salmağın iki yolu

Prosessor (CPU) yalnız maşın kodunu başa düşür. Hər dilin mənbə kodundan maşın koduna keçmək üçün bir yolu olmalıdır.

// 3.2

Main.java faylından “Hello, World!” nəticəsinə

Beş mərhələ. Mərhələnin üzərinə klikləyin və ya “Növbəti” düyməsini basın.

// 3.3

Bir dəfə yaz, hər yerdə işlət

// 3.4

JDK, JRE və JVM

Tez-tez eşidəcəyiniz üç ad. Onlar bir-birinin içində yerləşir. Təbəqənin üzərinə klikləyin.

// 3.5

JVM-in içində

JVM-in üç əsas hissəsi var: biri siniflərinizi yükləyir, biri proqram işləyərkən verilənləri saxlayır, biri isə kodu icra edir. İstənilən qutunun üzərinə klikləyin.

// 3.6

Java işlədikcə niyə sürətlənir

JVM hər metodun neçə dəfə işlədiyini sayır. Metod “isti” olanda JIT kompilyatoru onu maşın koduna çevirir. Aşağıdakı metodu çağırın və onun səviyyələr üzrə necə yüksəldiyinə baxın.

static int square(int x) {
    return x * x;
}

// 3.7

JDK-nın içindəki alətlər

İlk üçündən bu gün istifadə edəcəksiniz. Qalanları kursun sonrakı dərslərində lazım olacaq.

// 4.1

Sizə nə lazımdır

// 4.2

JDK-nı quraşdırın və yoxlayın

$ java -version
openjdk version "25.0.1" 2025-10-21 LTS
OpenJDK Runtime Environment Temurin-25.0.1+8 (build 25.0.1+8-LTS)
OpenJDK 64-Bit Server VM Temurin-25.0.1+8 (build 25.0.1+8-LTS, mixed mode, sharing)
$ javac -version
javac 25.0.1

// 4.3

İlk IntelliJ layihəniz

// 5.1

Hello World-un anatomiyası

Beş sətir və hər sözün öz vəzifəsi var. İşarələnmiş istənilən hissənin üzərinə klikləyin və ya siçanı aparın.

public class Main {
    public static void main(String[] args) {
        System.out.println("Hello, World!");
    }
}

// 5.2

Terminalda kompilyasiya və icra

IntelliJ-in Run düyməsi bu addımları sizin yerinizə edir. Əslində nə baş verdiyini bilmək üçün onları bir dəfə əl ilə edin. Aşağıdakı məşq terminalında əmr yazın və ya təkliflərdən birinə klikləyin.

// 5.3

Bilərəkdən sındırın

Xətalar normaldır. Onları oxumaq isə bacarıqdır. Bir səhv seçin, javac alətinin dəqiq nə çap etdiyinə baxın və onu necə düzəltməyi öyrənin.

// 5.4

Java 25 ilk proqramı qısaldır

Java 25 kompakt mənbə fayllarını (compact source files) əlavə etdi. Kiçik proqramlarda sinfi, static sözünü və String[] args hissəsini yazmaya bilərsiniz.

// 5.5

JShell: Java-nı faylsız sınayın

Terminalda jshell yazın və interaktiv Java konsolu açılacaq. Sürətli təcrübələr üçün idealdır. Klikləməzdən əvvəl hər sətrin nə çap edəcəyini təxmin edin.

JShell-dən /exit ilə çıxın. Dəyişənlərinizi görmək üçün /vars, qalan hər şey üçün /help yazın.

// 5.6

Qaydalar və adlandırma razılaşmaları

Solda qaydalar: onları pozsanız, kod kompilyasiya olunmayacaq. Sağda razılaşmalar (conventions): onları pozsanız, kod kompilyasiya olunacaq, amma hər Java proqramçısı bunu dərhal görəcək.

// birsətirlik şərh
/* bir neçə sətirdən
   ibarət şərh */
/** Javadoc: sinfi və ya metodu təsvir edir */

// 6.1

Əsas nəticələr

1. Java Sun Microsystems-də (1991–1995) James Gosling-in komandası tərəfindən yaradılıb. Bu gün ona Oracle sahiblik edir, inkişafı isə OpenJDK layihəsində açıq şəkildə aparılır.

2. javac .java fayllarını bayt-koda (.class) kompilyasiya edir. Bayt-kodu JVM icra edir. Java-nın hər yerdə işləməsinin səbəbi də budur.

3. JDK = JRE + proqramlaşdırma alətləri. JRE = JVM + standart kitabxana. Proqramçı kimi siz JDK quraşdırırsınız.

4. JIT kompilyatoru isti kodu sürətləndirir, zibil toplayıcı isə yaddaşı sizin yerinizə boşaldır.

5. Hər altı aydan bir yeni Java çıxır. Java 25 hazırkı LTS versiyasıdır və biz ondan istifadə edirik.

6. Kompilyasiya xətaları faylı, sətri və problemi göstərir. Onları yuxarıdan aşağı oxuyun.

// 6.2

Özünüzü yoxlayın

On sual. Cavab seçən kimi düzgün cavabı görəcəksiniz.

// 6.3

Ev tapşırığı

Bitirdiyiniz tapşırıqları qeyd edin. Qeydləriniz yalnız bu brauzerdə saxlanılır.

// 6.4

int age = 25;
double price = 9.99;
boolean isJavaFun = true;
char grade = 'A';
String name = "Java";